Niemand blij met EU-wet hormoonverstoorders

Description

ratiaNiemand blij met EU-wet hormoonverstoorders

 

Chemisch weekblad KNCV

C2W life sciences 15 | 9 september 2016

 

Europa formuleerde de eerste wettelijke criteria

wereldwijd voor hormoonverstorende stoffen. Veel te

strikt, volgens de milieuorganisaties. Onhaalbaar,

zeggen medici. Geen onderscheid tussen gevaarlijke

en onschuldige stoffen, aldus de industrie.

Het bacteriedodende triclosan

in tandpasta. Bisfenol A in

kassabonnen en plastics. De

parabenen die cosmetica lang

houdbaar maken. En een reeks pesticiden.

Allemaal staan ze te boek als hormoonverstorende

stof, oftewel endocrine disrupting

chemical (EDC) in EU-termen. Ze ontregelen

de natuurlijke hormoonbalans en

er zijn sterke aanwijzingen dat ze een rol

spelen bij de stijgende onvruchtbaarheid,

vervroegde puberteit en toenemende

borst-, prostaat- en teelbalkanker.

Aan EU-commissaris van Gezondheid en

Voedselveiligheid Vytenis Andriukaitis de

schone taak om als eerste wettelijke criteria

op te stellen. Want de stoffen worden

steeds meer als aparte gevarenklasse gezien,

naast toxische, kankerverwekkende

en radioactieve stoffen. Geen makkelijke

opgave voor de Litouwse. Want voor milieuclubs

zoals PAN Europe zijn EDC’s het

nieuwe DDT. Zij vermoeden ook een belangrijke

rol in de toename van obesitas,

diabetes, autisme en ADHD.

De industrie daarentegen ziet vooral veel

onbewezen bangmakerij. ‘Uiteraard moeten

risico’s van gevaarlijke stoffen zoveel

mogelijk worden beperkt’, zegt Dirk van

Well, senior beleidsmedewerker stoffen en

arbeidshygiëne bij de VNCI. Maar ook

koffie, soja, paracetamol en marihuana

beïnvloeden de hormoonhuishouding. Dat

gegeven op zich is dus nog geen reden tot

zorg, vindt de industrie. ‘Het gaat om het

vermogen waarmee stoffen hormoonverandering

induceren, de potentie.’

Teleurstelling

Beide ‘uitersten’ keken met spanning uit

naar de lancering van de eerste criteria wereldwijd

voor hormoonverstoorders. De EU

had deze al voor eind 2013 beloofd, maar

er was een rechtszaak van Zweden voor

nodig om echt schot in de zaak te brengen.

Op 15 juni 2016 was het zover. Andriukaitis

presenteerde de criteria in twee wetsvoorstellen,

een voor gewasbeschermingsmiddelen,

de ander voor ongediertebestrijding.

Een golf van kritiek volgde. ‘Echt schandalig.

Met deze regels zal geen enkele hormoonverstorende

pesticide in de ban gaan’,

zegt een verontwaardigde Hans Muilerman,

chemicals officer bij milieukoepel PAN Europe.

De International Endocrine Society

(18.000 artsen en wetenschappers) noemden

de criteria in een open brief ‘nearly

unachievable scientifically’. En ook de milieuministers

van Frankrijk, Zweden en

Denemarken klommen in de pen van -

wege het ‘onacceptabele voorstel’.

De Utrechtse toxicoloog Martin van den

Berg - naar eigen zeggen ‘uit de gematigde

hoek’ - was in maart uitgenodigd door de

EU bij een expertmeeting in Duitsland. Met

zo’n twintig andere toxicologen en gezondheidswetenschappers

formuleerden ze gezamenlijk

de wetenschappelijke uitgangspunten

voor de criteria. ‘Ik herken veel van onze

punten. De criteria gaan bijvoorbeeld uit

van de algemeen geaccepteerde definitie

van de Wereldgezondheids organisatie

(WHO, red.). Ze leggen de bewijslast voor

verdachte stoffen waar die hoort: bij de producenten.

En de regelgeving houdt rekening

met de werkelijke blootstelling.’

Pijnpunten bij mensen

Toch stelt Muilerman dat het voorzorgsprincipe

wordt verkwanseld, omdat een

stof pas hormoonontregelend is wanneer

ze schade veroorzaakt die relevant is voor

de mens. ‘Er moet dus eerst gezondheidsschade

bij de mens zijn aangetoond voordat

een stof kan worden verboden. Dit is

zo schandalig. De burger wordt zo niet

beschermd, maar de industrie. Die heeft

zwaar gelobbyd, met veel steun van de VS

in verband met het TTIP.’ Toch is juist ook

de industrie teleurgesteld, want die had

graag een classificatie gezien op basis van

‘de potentie’ van een stof. Deze aanpak

heeft de criteria niet gehaald.

Van den Berg interpreteert de formulering

breder dan de milieuorganisatie. ‘In de

toxicologie gelden laboratoriumtests ook

als aannemelijk risico voor humane schade.

Want tenzij er grote ongelukken zijn

geweest, bestaan studies bij mensen alleen

uit epidemiologische studies. Die zijn tijdrovend

en duur. Je bent zo tien, twintig

jaar verder. Bij een stof die in het lab overduidelijk

een sterk schadelijke werking

heeft, wacht je niet de praktijk af.’

De endocrinologen wijzen in hun open

brief op nog een essentiële verandering in

de EU-definitie van een hormoonverstoorder

ten opzichte van die van de WHO.

Die spreekt van een stof die de werking

van het hormoonsysteem verandert. De

EU eist dat de stof specifiek ingrijpt op het

hormoonsysteem. ‘Een fundamentele vergissing

in de werking van het hormoonsysteem’,

zegt de Endocrine Society. Dit sluit

immers stoffen uit die in het lichaam zelf

worden omgezet in hor moon verstoorders.

Bisfenol A

Veel gemor dus over de nieuwe criteria. De

Europese milieuministers van Frankrijk,

Denemarken en Zweden vrezen dat zelfs

de meest beruchte hormoonverstoorder op

dit moment, bisfenol A, er niet aan zou

voldoen. Bisfenol A, kortweg BPA, zit in

inkt voor thermische kassabonnen, in verf

en coatings, en als weekmaker in verpakkingsmateriaal,

speelgoed en infusen. De

stof ‘imiteert’ oestrogeen en is sinds 2011

in Europa verboden in babyflesjes. Hormoonontregelaars

kunnen namelijk vooral

kwaad doen in ontwikkelingsfases: in de

baarmoeder, in het eerste levensjaar en

rond de puberteit.

‘Er zijn ondertussen meer dan honderd

studies die wijzen op schade bij de mens’,

zegt Van den Berg. ‘Het lijkt me toch sterk

dat BPA dan niet onder de EU-criteria

zou vallen.’ Maar op de letter gelezen,

hebben de milieuministers een punt. Het

meest overtuigende oorzakelijke verband

tussen BPA en borstkanker volgt namelijk

niet uit epidemiologisch onderzoek bij de

mens, maar uit Amerikaans onderzoek bij

resusapen. Blootstelling in de baarmoeder

aan BPA leidt tot een hogere dichtheid

van het borstweefsel, waardoor de kans op

borstkanker toeneemt. Maar het apenbewijs

telt, vrezen de ministers, niet mee.

De protesterende milieuministers komen

allemaal uit landen die zelf al extra beschermingsmaatregelen

namen tegen BPA.

Zweden (en overigens ook België) kent een

verbod op bisfenol A in voedselverpakkingen

voor kinderen tot drie jaar. In Frankrijk

geldt sinds 2015 zelfs een totaalverbod

voor BPA in voedingsverpakkingen. En

Zweden deed dit jaar samen met Frankrijk

een voorstel voor een EU-verbod op BPA

in thermisch papier. Dat voorstel is begin

juli breed gesteund, zodat een verbod vóór

2019 waarschijnlijk is.

Geen extra maatregelen

Nederland nam tot nu toe geen extra

maatregelen, maar het RIVM adviseerde

de overheid vorige maand wel de blootstelling

aan BPA op korte termijn te verminderen,

vooral voor kleine kinderen, zwangeren

en vrouwen die borstvoeding geven.

‘Nieuwe studies laten zien dat BPA het immuunsysteem

van de ongeboren vrucht of

jonge kinderen kan schaden bij een lager

blootstellingsniveau dan het niveau waarop

de huidige normen zijn gebaseerd’, concludeert

het RIVM in zijn rapport Bisphenol

A Part 2 Recommendations for risk management.

Ook kan BPA de ontwikkeling

van voedselallergieën stimuleren bij concentraties

die lager zijn dan de huidige

Europese norm (4 μg per kilo lichaamsgewicht

per dag).

De wetsvoorstellen met de criteria gaan nu

naar het Europees Parlement, en ook de

lidstaten moeten instemmen. Voor invoering

is een zogeheten qualified majority

nodig: een meerderheid van EU-landen

waarbij de bevolkingsgrootte meetelt. Nu

niemand tevreden lijkt, zal de al jarenlang

durende discussie eerder oplaaien dan

eindigen.

Het lijkt me

sterk dat BPA

er niet onder

valt’